© copyright 2007. All right reserved

Budowa

 

Wygląd zewnętrzny

Korpus harmonii to drewniana skrzynka pokryta okleiną – fornirem, masą celuloidową lub plastikiem (w późniejszych instrumentach). W polskich harmoniach fornir był zawsze bogato zdobiony intarsjami (drewno barwione na różne kolory) z motywami geometrycznymi i elementami roślinnymi. Charakterystyczna też była intarsja mozaikowa, niespotykana w innych krajach. Także celuloid był zdobiony, najczęściej grawerowany w elementy kwiatowe.

Boki instrumentu osłaniały ażurowe przykrywy (pokrywy) z motywami roślinnymi, zwierzęcymi lub wizerunkami instrumentów. Najczęściej były one drewniane, ale spotykamy też pokryte masą celuloidową lub metalem. Wzory na przykrywach różnych wytwórców były do siebie podobne. Prawdopodobnie budowniczowie odrysowywali szablony z innych harmonii i przenosili je do swoich warsztatów. Pokrywy zabezpieczały wnętrze przed uszkodzeniem. Nie przymocowywano ich na stałe – do otwarcia służyły motylkowe zameczki. Podklejano je od wewnątrz ażurową tkaniną. Ażury to również cecha charakterystyczna dla polskich instrumentów.

Klawisze i guziki strony melodycznej umieszczano na galeryjce, czyli wysuniętej części połączonej z korpusem pod kątem prostym. Klawisze harmonii miały kształt kwadratu przechodzącego w prostokąt. Najczęściej budowniczowie pokrywali je białym lub białym i czarnym celuloidem. W harmoniach guzikowych po stronie melodycznej były guziki – zwykle białe i czarne, celuloidowe lub plastikowe. W Polsce jednak nie budowano harmonii tego typu.

harmonia - strona melodyczna

Guziki basowe w harmoniach, w których było nie więcej niż 24 basy, umieszczano na galeryjce basowej. W harmoniach z większą ilością basów znajdowały się one na obudowie z przodu instrumentu. W starszych harmoniach diatonicznych spotykamy czasem basy w postaci klap melodycznych razem z guzikami basowymi. Liczba guzików lub klawiszy była zmienna, stosowano też różne ich układy, co miało wpływ na skalę instrumentu. Najpopularniejsza harmonia chromatyczna to harmonia 3-rzędowa w układzie 15/16/15 lub 16/17/16. Budowano też instrumenty 1-, 2-, i 4-rzędowe. Najczęściej spotykamy harmonie z 24 basami w 4 rzędach. Jednocześnie istniały harmonie z zaledwie 4 guzikami, ale też i ze 140 guzikami rozmieszczonymi w 7 rzędach.

harmonia - strona basowa

Między dwoma częściami obudowy znajdował się miech. Osoba grająca ściskała go i rozciągała i w ten sposób dostarczała powietrze do kanałów powietrznych, które z kolei wprawiało stroiki w drgania. Miech wykonywano ze skóry lub z impregnowanej tektury rozpiętej na drewnianych ramkach. W dawnych polskich harmoniach fałdy miecha pokrywano najczęściej wzorzystym papierem. Grzbiety fałd oklejano płótnem lub innym materiałem zastępczym chroniącym fałdy przed otarciem. Funkcję ochronną spełniały też metalowe narożniki.

Udoskonalone, nowocześniejsze harmonie miały dodatkowe elementy: przełączniki regestrowe lub zmianowe. Miały one formę wyciąganych guzików umieszczonych u góry instrumentu lub guzików wyciskanych bądź też przesuwanej czy też naciskanej metalowej dźwigni usytuowanej z tyłu korpusu.

Budowniczowie polskich harmonii dużą wagę przykładali do dekoracji. Oprócz elementów kwiatowych, geometrycznych, zwierzęcych czy muzycznych umieszczali na obudowie napisy (imię i nazwisko twórcy harmonii, nazwa miejscowości). Znajdowały się one z przodu na obudowie lub z boku na przykrywie po stronie melodycznej.

Charakterystyczne dla polskiej tradycji były harmonie pedałowe. Miały one dodatkowy element – pedały, złożone z dwóch skórzanych miechów z 2-4 fałdami, pokryte linoleum, dermą, skórą, czasem na brzegach obite blachą. Dostarczały one powietrze do instrumentu za pośrednictwem metalowej rury łączącej obie części. Ssąco-tłoczący miech dolny był poruszany na przemian prawą i lewą nogą.

Mechanizm działania

Harmonia składa się z trzech podstawowych części: strony melodycznej, miecha i strony basowej. Naciśnięcie klawisza lub guzika połączonego z dźwignią powoduje otwarcie kanału powietrznego znajdującego się pod klapką położoną na płycie rezonansowej. Jeśli dostarczymy powietrze przez miech, metalowy stroik zaczyna drgać. W ten sposób powstaje dźwięk instrumentu. Klapki mają kształt prostokątny. Są wykonane z drewna, przymocowane i przyklejone skórką do stalowej dźwigni prowadzącej do klawisza (guzika).

Powietrze, przechodząc przez otwartą klapę, natrafia na stroiki umieszczone w głośnicy. Głośnica to długa prostokątna drewniana skrzynka, złożona z szeregu ustawionych obok siebie komór różnej wielkości. Na komorach leżą płytki stroikowe (z cynku, mosiądzu lub innego metalu). W polskich harmoniach można spotkać zarówno osobne pojedyncze płytki, jak i długie płyty na całej długości głośnicy (tzw. platy ciągłe). Do płytek przymocowane są stroiki (zwane również blaszkami czy języczkami stroikowymi) z wysokogatunkowej stali sprężystej. Jest to najważniejsza część harmonii – źródło dźwięku. Obok stroika znajduje się podłużny otwór zamknięty z wentylem, zwykle wykonanym ze skóry. (W harmoniach pedałowych nie ma wentyli, ponieważ dostarczanie powietrza następuje tylko w jedną stronę.) Wysokość dźwięku zależy między innymi od wielkościi i materiału języczków. Płyty stroikowe sygnowano często nazwiskiem lub inicjałami wytwórcy.

stroik

Głośnice mogą mieć stroiki z jednej lub z obu stron. Każdy szereg stroików wmontowany do oddzielnej głośnicy nosi nazwę chóru głosowego. Znaczy to, że liczba głośnic równa się liczbie chórów. Każdy rząd stroików tworzy tzw. głos.

W niektórych harmoniach istnieją przełączniki regestrowe włączające regestry, czyli charakterystyczne barwy uzyskane przez jakiś głos pojedynczy lub kombinację głosów. Naciskając przełączniki grający włącza większą lub mniejszą liczbę stroików, co przynosi w efekcie zmianę barwy brzmienia. Mechanizm regestrowy składa się z przełączników dźwigni i zasuwy, której przesunięcie zamyka bądź otwiera dostęp powietrza do stroików.